تهران،بناهای تاریخی تهران،بافت تاریخی تهران،عکس و نقشه های تاریخی تهران، تاریخ تهران

تاریخ کامل تهران
نویسنده : mohammad abdoli - ساعت ۳:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۸/۱٢/٢٤
 

-   تاریخچه تهران

تاریخ  افسانه ای تهران به " شیث بن آدم " و " هوشنگ پیشدادی " می رسد. در عهد ساسانیان  کیش زردشت در ری واج یافت و  چندین  آتشگاه  بزرگ  در  شمال و جنوب تهران ایجاد شد. آتشگاه نخستین قصران در فاصله 30 کیلومتری مرکز تهران رو به روی یکی از ارتفاعات کوه توچال قرار داشت.  در فرهنگ آنندراج آمده است " شهر تهران  در  قمست جنوبی شهر حالیکه  تهران بنا شده و خانه های پستی داشتند  که شبیه  به  غار ولی به  تدریج از طرف  شمال توسعه یافت و منازل را بیشتر به  سرچشمه قنوات نزدیک کرده اند". در کتاب" تهران عصر ناصری " آمده است : تهران از قرن ششم ه.ق. یکی از روستاهای ناچیز و کم اهمیت بود و شهر ری که تقریبا"در شش کیلومتری تهران قرار داشت، کانون عظیم تمدون و فرهنگ قدیم این خطه به شمار می رفت. تا این که با هجوم ویرانگر مغول جنگ های داخلی، کشمکش های  مذهبی و تفرقه اندازی های فرقه های مذهبی و .. . ری رو به ویرانی نهاد. در کتاب " عجایب البلدان " آمده است: تهران قریه ای است معظم و ولایات ری دارای باغاتزیاد با اشجار و  ثمرات خوب و فراوان و سکنه در خانه های  سرداب مانند به سر می برند،  همین که دشمن حمله آورد، به خانه های تحتانی  پناه می برند که  هر قدر محصور بود نشان امتداد یابد به سبب کثرت آذوقه که از فرط احتیاط ذخیره کرده اند آسوده اند ...و دایما" به سلطان عصر یاغی و بااو در کارزار و زد و خوردند، مالیات  خود را به مسکوک نمی پردازند، بلکه در عوض نقود رایج خروس و مرغ می پردازند.تا حمله مغول، هنوز هم تهران به صورت قریه ای نه چندان معتبر باقی مانده بود و مانند دیگر قریه های ری زیرنظر خوارزمشاهی اداره می شد. " یاقوت حموی "  سیاح بزرگ عرب هنگام فرار از دست مغولان در سال 617 ه.ق. از این قریه یاد کرده است. با سکونت اهالی ری پس از زلزله های متناوب و نیز حمله مغولان، تهران به تدریج از شکل روستا بیرون آمد و به  شهرکی تبدیل شد که دارای  چهار امامزاده و چند بقعه متبرکه بود.  به عنوان اولین امامزاده های تهران  باید از امامزاده زید، یحیی،  اسماعیل و سید نصر الدین نام برد.

-تاریخ کلی تهران

261ه.ق. اولین خبر ثبت شده  در مورد تهران مربوط است به شخصی به نام ابو عبدالله محمدابن حامد (حماد)حافظ تهرانی رازی، جهانگرد و محقق که اهل تهران ری بوده و در این سال درگذشته است.

 331ه.ق. تهران دارای باغهای فراوان و میوه آن بسیار متنوع و مردم قریه بیشتر اوقات در زیر زمین زندگی می کنند.

620ه.ق. تهران قریه بزرگی است دارای دوازده محله که در زیر زمین ساخته شده و داخل آن علاوه بر هزارها خانه، هزاران غار و زاغه و سرداب وجود دارد و باغهای انبوهی پیرامون آن را فرا گرفته است.

 961ه.ق. شاه طهماسب اول صفوی تهران را به علت وجود آبهای گوارا و باغهای فراوان و شکارگاه های مناسب اطراف شهر دوست می داشت و دستور داد پیرامون شهر را باروی مستحکمی بکشند و بناهای تازه و کاروانسراها و برجهای محکم در آن بنا کنند. حصار شهر از چهار دروازه و 114 برج به تعداد سوره های قرآن تشکیل می یافت و مصالح آن از معادنی تامین کردند که بعدها به چال میدان و چال حصار موسوم گردید. طول بارو تقریبا شش هزار قدم به شرح زیر بود:

از سوی جنوب حدود خیابان مولوی فعلی، از طرف شرق خیابان ری فعلی،از سوی غرب خیابان وحدت اسلامی فعلی و از طرف شمال خیابانهای امیرکبیر وامام خمینی فعلی. محوطه ارک در وسط شمالی و حصار جداگانه ای داشت. دروازه های تهران عبارت بودند از: 1- دروازه حضرت عبدالعظیم یا دروازه اصفهان که در شمال خیابان مولوی و در ابتدای بازار دروازه یا بازار حضرتی قرار داشت. 2- دروازه دولاب که در مدخل بازارچه نایب السلطنه در خیابان ری فعلی قرار داشت. 3- دروازه شمیران در مدخل پامنار بود. 4- دروازه قزوین در مدخل بازارچه قوام الدوله در میدان وحدت اسلامی فعلی قرار داشت.

نهران در آن زمان دارای چهار محله اصلی به نامهای : محله عودلاجان، محله سنگلج، محله بازار و محله چال میدان بود. محله های دیگر عبارت بودند از: سرچشمه، شیرازی ها، پامنار، ارامنه، یهودیان، حیات شاهی، قاطرچی ها، سرقبر آقا، دروازه نو، باغ خسرو خان، قمی ها، باغ امین، باغ پسته بیک، عرب ها.

خانه های زیرزمینی در محله های حمام چال و مدرسه چال (بازار) و چال زنبورک خانه (شمال مولوی) بنا شده بود. از بناهای مهم دوره شاه طهماسب اول می توان حمام خانم، تکیه و مدرسه خانم را نام برد. تکیه و حمام به دست افغان ها ویران شد اما مدرسه به نام فرهنگ هنوز باقی است.

998ه.ق. شاه عباس اول دستور داد باغ بزرگی به نام چهارباغ و چنارستانی در تهران احداث گردد و ساختمانی برای سکونت موقت خاندان سلطنتی بنا کنند و نام ارک بر آن نهادند. چنارهای آن دوره به نام چنارهای شاه عباسی معروف است.

1038ه.ق. حدود این سالها نخستین کاخ مهم به دستور شاه سلیمان صفوی در تهران بنا شد.

1141ه.ق. تهران در اثر حمله افغان ها ویران شد و باغها و تاکستانها از بین رفت و بسیاری از اهالی و بزرگان شهر کشته شدند.افغان ها برای جلوگیری از حمله مردم. بر روی خندق شمالی ارگ پلی بستند و در جلو آن دروازه ای به نام دروازه ارگ ساختند که بعدها به نام دروازه دولت معروف شد.

1154ه.ق. نادر شاه افشار اداره شهر را به فرزند ارشدش رضاقلی میرزا سپرد.

1172ه.ق کریمخان زند دستور داد عمارت ایوانی بزرگی همراه با یک حرمخانه در آنجا بنا کنند و برج و باروی ارک را تجدید ساختمان نمایند. امروزه عمارت خلوت کریمخانی در کاخ گلستان هنوز پا برجاست. حدود ارک تهران در زمان کریمخان در شمال: میدان امام خمینی(میدان توپخانه- سپه)، در شرق: خیابان ناصر خسرو(ناصریه)، در جنوب: خیابان 15 خرداد(خیابان جباخانه-بوذرجمهری)، در غرب: خیابان خیام(خیابان جلیل آباد) بوده است.

1200ه.ق. آغا محمد خان قاجار، تهران را پایتخت خود قرار داد و در سال 1209ه.ق. رسما در تهران تاجگذاری کرد و از این پس تهران به دارالخلافه موسوم گردید. عمارت تخت مرمر به دستور آغا محمد خان قاجار ساخته شد.

1212ه.ق. باباخان در سن 26 سالگی به نام فتحعلیشاه قاجار رسما تاج کیانی را بر سر گذاشت.

1218ه.ق. شاهزاده حسنعلی میرزا شجاع السلطنه ششمین پسر فتحعلیشاه در حالی که بیش از 15 سال نداشت از سوی پدر به حکومت تهران منسوب شد.

1222ه.ق. به دستور فتحعلیشاه قاجار، محلات و بناهای جدیدی در تهران ساخته شد. این بناها عبارتند از: مسجد شاه یا مسجد سلطانی (امام خمینی)، مسجد سید عزیزالله، مدرسه خان مروی یا مدرسه فخریه، قصر قاجار، عمارت و باغ نگارستان، قصر و باغ لاله زار، تالار الماس یا برلیان در کاخ گلستان فعلی، کاخ نیاوران، برج نوشین یا نوش ( محل آن در خیابان سوم اسفند بود که اکنون وجود ندارد)، عمارت بادگیر در کاخ گلستان، باغشاه، تخت طاووس، کلیسای طاطاوس.

طول باروی شهر 5/7 کیلومتر بوده است. تهران همچنین دارای 150 حمام و 150 کاروانسرا و جمعیت شهر 50000 نفر تخمین زده می شد.

1250ه.ق. جلوس محمد شاه قاجار بر تخت طاووس.

1253ه.ق. اولین روزنامه در تهران منتشر شد. این روزنامه با چاپ سنگی به قطع یک ورق بزرگ از کاغذ خانبالیغ چاپ می شد.

1255ه.ق. در زمان محمد شاه قاجار محله عباس آباد ( جنوب بازار)، ساختمان عباس آباد در شمال تهران، محله محمدیه ( میدان پاتقاپوق یا اعدام)، باغ داوودیه، مسجد جامع، بازار بین الحرمین احداث شد. بنای عمارت خروجی در ارگ به دستور محمدشاه قاجار آغاز گردید.

دو دروازه دیگر به نامهای دروازه ارک یا دروازه دولت در شمال ، و دروازه محمدیه یا دروازه نو در جنوب به چهار دروازه قبلی اضافه شد. .

1259ه.ق. به دلیل افزایش جمعیت و توسعه شهر، به فرمان محمد شاه قاجار انتقال آب رودخانه کرج به تهران برای رفع کم آبی صورت گرفت.

1262ه.ق. شیوع وبا در تهران.

1264ه.ق. جلوس ناصرالدین شاه بر تخت.

1267ه.ق. به دستور امیرکبیر مدرسه دارلفنون در تهران تأسیس گردید. در این سال روزنامه وقایع اتفاقیه در تهران منتشر شد. سبزه میدان در جنوب ارگ از حالت کثیف سابق خارج و به دستور امیرکبیر تغیرات اساسی در آن داده شد.

1268ه.ق. مرگ امیرکبیر.

1268ه.ق. برای اولین بار استفاده از کالسگه در تهران رایج شد. اولین مریضخانه دولتی نیز تأسیس شد.

1269ه.ق. قدیمیی ترین نقشه تهران توسط برزین ( Berezin ) خاور شناس روسی تهیه شد و در سن پیترزبورک به چاپ رسید.

1273ه.ق. وبا در تهران. 1274ه.ق. ایجاد تلگرافخانه در دارالخلافه ناصری.

1275ه.ق. توسط گروهی به سرپرستی علی قلی میرزا اعتضادالسلطنه با همکاری سرتیپ کرشیش (کرزیز) اتریشی که معلم توپخانه بود و چند نفر از شاگردان دارالفنون، از شهر تهران نقشه برداری شد.این نقشه در سال 1309 قمری به چاپ رسید. ارک تهران از شمال به خیابان امام خمینی فعلی(خیابان مریضخانه- خیابان سپه)، از جنوب به خیابان 15 خرداد فعلی(خیابان جباخانه- خیابان بوذرجمهری)، از مشرق به خیابان ناصرخسرو، از مغرب به خیابان خیام(خیابان جلیل آباد) (از گلوبندک به بالا) بوده است.

1277ه.ق. خشکسالی و بلوای نان در تهران.

1284ه.ق. تا این سال شهر تهران همچنان در حصار کهن شاه تهماسبی قرار داشت. از این سال ناصرالدین شاه اندیشه گشترش تهران را به مرحله اجرا درآورد. جمعی از معماران ایرانی و مهندسان خارجی زیر نظر مهندس بهلر فرانسوی طرح توسعه شهر را مهیا ساختند و اجرای آن به عهده میرزا یوسف خان موستوفی الممالک صدراعظم و میرزا عیسی وزیر دارالخلافه گذاشته شد.      نفشه دیگری توسط مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران برای تهران تهیه شد. 12 دروازه به نامهای: دروازه شمیران ، دروازه یوسف آباد ، دروازه دوشان تپه ، دروازه دولاب ، دروازه خراسان ، دروازه باغشاه، دروازه قزوین ، دروازه گمرک ، دروازه حضرت عبدالعظیم ، دروازه غار و دروازه خانی آباد برای تهران در نظر گرفته شد. محلات مهم داخل این محدوده عبارت بودند از:محله سنگلج، محله سرپولک، محله خانی آباد،محله قنات آباد، محله پاچنار، محله گار ماشین، محله باجمالوها، محله گود زنبورک خانه، محله صابون پز خانه و محله بازار بزرگ.
استفاده از درشکه در تهران.

1288ه.ق. قحطی در تهران.

1290ه.ق. وبا در تهران.

1295ه.ق. تأسیس اداره نظمیه دارالخلافه تهران.

1305ه.ق. تهیه نقشه دیگری توسط مهندس عبدالغفار نجم الملک معلم مدرسه دارالفنون و به دستیاری عده ای از معلمان و شاگردان دارالفنون آغاز گردید. محیط شهر 19200 متر مربع اندازه گیری و جمعیت حدود 250000 نفر سرشماری گردید. این نقشه در سال 1309ه.ق. چاپ و منتشر شد. اماکن و عمارات ساخته شده در زمان ناصرالدین شاه قاجار عبارتند از:

باغ و کاخ گلستان، باغ و کاخ صاحبقرانیه (نیاوران)، باغ و قصر سلطنت آباد ، باغ و عمارت بهارستان (محل سابق مجلس شورای ملی)، باغ و عمارت نظامیه، مدرسه و مسجد سپهسالار (مطهری)، پارک میرزا علی خان امین الدوله، باغ و عمارت مسعودیه (محل سکونت مسعود میرزا فرزند ناصرالدین شاه)، باغ و عمارت علیقلی خان مخبرالدوله (میدان مخبرالدوله)، پارک اتابک ( محل سکونت میرزاعلی اصغر خان اتابک صدراعظم و محل فعلی سفارت شوروی)، باغ حسن آباد ( از آثار میرزا حسن مستوفی الممالک و محل فعلی میدان حسن آباد)، باغ و عمارت امیریه (متعلق به کامران میرزا فرزند ناصرالدین شاه و منیریه فعلی)، بقعه سر قبر آقا (مدفن سید زین العابدین امام جمعه و داماد ناصرالدین شاه)، میدان امین السلطان، باغ فردوس (محل کنونی باغ فردوس که به وسیله معیرالممالک ساخته شد)، عمارت شمس العماره، بازار آهنگرها، بازار مسگرها، بازارچه مروی ، بازارچه نایب السلطنه، محله خانی آباد، محله قنات آباد، محله پاچنار، گود زنبورک خانه، محله بازار بزرگ، محله الهیه ( خورآذین)، محله داودیه ( ارغونیه)، تکیه دولت، باغ ایلخانی، کاخ عشرت آباد ، عمارت نقاره خانه ، عمارت کلاه فرنگی دوشان تپه ، قصر فیروزه ، ضرابخانه، خزانه، همچنین: تأسیس تلگرافخانه، پست، راه آهن تهران-ری (ماشین دودی)، شهرداری، اداره نظمیه، کارخانه گاز و برق، مریضخانه به سبک بیمارستانهای فرنگ، تالار الماس، کاخ ابیض در کاخ گلستان.خیابان ناصریه، خیابان لاله زار ،خیابان علاالدوله ، خیابان مریضخانه ، خیابان جباخانه ، خیابان جلیل اباد، خیابان چراغ گاز ، میدان توپخانه ، میدان مشق ، دروازه دولت در شمال ارگ، سردر الماسیه ، موزه تالار یا سلام ، ساختمان گالری، عمارت خوابگاه ، قصر یاقوت یا سرخه حصار ، قصر کامرانیه.

1313ه.ق. قتل ناصرالدین شاه و سلطنت مظفرالدین شاه.

1316ه.ق. قحطی در تهران.

1317ه.ق. ورود اولین اتومبیل به تهران.

1322ه.ق. وبا در تهران.

1324ه.ق. امضاء فرمان مشروطیت از طرف مظفرالدین شاه قاجار. ابنیه و آثار دوره این شاه عبارتند از: کاخ فرح آباد، مدرسه فیلسوف الدوله در دالان صحن سید اسماعیل، ساختمانهای امیر بهادر.

1327ه.ق. افتتاح اولین تماشاخانه به تام تماشاخانه سنیموماتوگراف در خیابان ناصریه.

1336ه.ق. قحطی در تهران.

1329ه.ق. در این سال گاه شمار خورشیدی رسمی شد.

1304ه.ش. آغاز دوران سلطنت پهلوی. بلوای نان در تهران.

1316ه.ش. استفاده از قطار.

1320ه.ش. بار دیگر توسعه، دگرگونی، و گسترش شهر تهران از سر گرفته شد. در دوره کفالت سرتیپ کریم بوذرجمهری به عنوان این که می خواهد شهر را مدرن و نوستزی نماید، دستور داد دروازه های شهر و خندق ها را تخریب کردند.. مهمترین بناها و تدسیسات این دوره عبارتند از: ساختمان بانک ملی ایران، ساختمان اداره پست، ساختمان شهرداری، ساختمان وزارت امور خارجه، ساختمان شهربانی کل کشور، ساختمان ایستگاه راه آهن، ساختمان دانشگاه تهران، ایستگاه فرستنده رادیو تهران، باشگاه افسران، چندین بیمارستان مهم.

1332ه.ش. تهران در بحران جنگ جهانی دوم. جمعیت تهران طبق سرشماری 1325 حدود 880000 نفر بالغ شد.

1357ه.ش. سرنگونی حکومت پهلوی و آغاز جمهوری اسلامی در ایران.